Առաջադրանք

1․Բառախմբից առանձնացրեք գույն ցույց տվող բառերը։

Վճիտ, խաժ, զիլ, հուռթի, կաթնաթույր, ձյունափառ, մավիձյունաթույրբիլ, բորբ, բոսոր, սկիհ, շամանդաղ, զմրուխտ, բաղարջ, քիվ, դեղձանլաջվարդ, հիրիկ, տամուկ, մով, շողակն, խոյակ, փիրուզ, ձյունաճերմակ, ճարմանդ, խարտյաշծավիլազուր, ճաճանչափայլ, բամբ, կարմրուկ, կաթնագույնգորշ, արբշիռ, նշույլ, լուրթ։

2․Տրված արմատների կրկնությամբ բարդ բառեր կազմեք՝ հետևելով հնչյունական փոփոխություններին։

Պարապ-սարապ, մարդ-մուրդ, մանր-մունր, պակաս-պռատ, գրիչ-մրիչ, ծակ-ծուկ, սեղան-մեղան, փառոք-առոք, կարագ-մարագ, ալան-թալան, լոթի-մոթի, ոլոր-մոլոր, փալաս-փուլուս, լակոտ-լուկուտ։

3.Հետևյալ բառերից վերջածանցների օգնությամբ կազմեք նվազական-փաղաքշական նշանակությամբ գոյականներ:
Գետ-գետակ, դուստր-դստրիկ, պատանի-պատանյակ, որբ-որբուկ, աթոռ-աթոռակ, մարդ-մարդուկ, որդի-որդյակ, մուկ-մկնիկ, էշ-իշուկ, հորթ-հորթուկ, ծեր-ծերուկ, կղզի-կղզյակ, գիրք-գրքուկ, գունդ-գնդիկ, աղավնի-աղավնյակ, թիթեռ-թիթեռնիկ, հատոր-հատորյակ, ձուկ-ձկնիկ, աղջիկ-աղջնակ, առու-առվակ, դուռ-դռնակ, հոգի-հոգյակ, հյուղ-հյուղակ, արտույտ-արտուտակ, ծով-ծովակ:
4. Բառաշարքում առանձնացրեք այն հասարակ գոյականները, որոնք գործածվում են նաև իբրև հատուկ անուններ:
Նվագավար, կորյուն, կռունկ, զինվոր, ռազմիկ, ամպրոպ, ավետիսմարտիկ, ձնծաղիկ, շանթ, երամակ, ծաղիկ, աղջամուղջ, նարգիզ, ակն, գալուստգոհար, զանգակ, վարդ, բուրաստան, գավառ, գրիչ, համբարձում, այգեստան, գավիթ, կապան, արշալույսնվեր, հյուսն, քոթոթ, վարպետ:
5.Ածանցման միջոցով կազմեք որևէ տեղացի, երկրացի անվանող գոյականներ:
Մուշ-մշեցի, Իտալիա-իտալացի, Հայաստան-հայ, Արցախ-արցախցի, Իսպանիա-իսպանացի, Բելգիա-բելգիացի, Նյու Յորք-ամերիկացի, Էջմիածին-էջմիածնեցի, Անի-անեցի, Մեղրի-մեղրեցի, Իրան-պարսիկ, Բյուզանդիա-բյուզանդացի, Սյունիք-սյունեցի, Նոր Նախիջևան, Տավուշ-տավուշեցի, Եգիպտոս-եգիպտացի, Գյումրի-գյումրեցի, Ջավախք:

Մակբայներ

Գործողության տեղ, ժամանակ, ձև, չափ ու քանակ ցույց տվող բառերը  կոչվում են մակբայ։

Մակբայները դրվում են բայի հետ այդ պատճառով էլ կոչում են մակբայ։

Մակբայները լինում են տեղի, ժամանակի, ձևի, չափ ու քանակի։

ՏԵՂԻ ՄԱԿԲԱՅՆԵՐ 

Տեղի մակբայները ցույց են տալիս գործողության կատարման տեղը, պատասխանում են որտե՞ղ, ու՞ր։

Տեղի մակբայներ են ամենուր, այլուր, բերնեբերան, բերնից բերան, դեմ առ դեմ (դեմառդեմ), դեմ դիմաց, դեմուդեմ, դեսուդեն, դեմ հանդիման , դռնեդուռ, գյուղեգյուղ, երկրեերկիր, հետ (ետ), ընդառաջ, հեռու, հեռու-հեռու, մեջտեղ, պատն ի վեր, սարն ի վեր և այլն։

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՄԱԿԲԱՅՆԵՐ

Ժամանակի մակբայները ցույց են տալիս գործողության կատարման ժամանակը, և պատասխանում են ե՞րբ, ե՞րբվանից հարցերին։

Ժամանակի մակբայներն են այժմ, արդեն, այլևս, այսուհետ(և), այսօր, այնուհետև, ամսեամիս, առայժմ, առհավետ, առմիշտ, ապա, գիշեր-ցերեկ, դեռ, դեռևս, երբեք, երեկ, ընդմիշտ, ժամ առ ժամ, ժամանակ առ ժամանակ, հար, հավետ, հավիտյան, հետո, հիմա և այլն։

ՁևԻ ՄԱԿԲԱՅՆԵՐ

Ձևի մակբայները ցույց են տալիս գործողության կատարման ձևը, պաասխանում են ինչպե՞ս, ի՞նչ ձևով։

Ձևի մակբայներն են արագ, արագ-արագ, արագորեն, արտաքուստ, բարեկամաբար, բարոյապես, բացեիբաց, գործնականորեն, գիտակցաբար, դանդաղ, դանդաղորեն, զույգ-զույգ, իսկույն, լրջորեն, խստիվ, կամաց, կամաց-կամաց, կենտ-կենտ, հանկարծ և այլն։

ՉԱՓ ՈՒ ՔԱՆԱԿԻ ՄԱԿԲԱՅՆԵՐ

Չափ ու քանակի մակբայները ցույց են տալիս գործողության չափը, քանակը, սաստիկության, տարածման աստիճանը, սահմանը, պատասխանում են ինչքա՞ն, որքա՞ն, ինչչա՞փ, որչա՞փ, ի՞նչ աստիճանի հարցերին։

Չափ ու քանակի մակբայներն են ամենևին, ամբողջովին, ավել, ավելի, ավելի ևս, առավել, առավելապես, բազմիցս, բնով, բոլորովին, գերազանցապես, գրեթե, դարձյալ, երիցս, ընդամենը, լիովին, կիսով չափ, կրկին, կրկնակի, հազիվ, հաճախ և այլն։

Մակբայները նախադասությունների մեջ հաճախ լինում են պարագաներ։

Մակբայներ կազմող ածանցները կոչվում են մակբայակերտ ածանցներ

Աբար-Բարեկամաբար, ընկերաբար, դաժանաբար

ապես-պարզապես, հոգեպես, պարզապես

ովին-բոլորովին, ամբաղջովին, լիովին

որեն-խենթորեն, մարդկայնորեն, մեղմորեն

ուս-ներքուստ, արտաքուստ

ակի-շեղակի։

Տրված գոյականներից ածանցման միջոցով կազմել մակբայներ։

Հոգի-հոգեպես

Դիվանագետ-դիվանագիտորեն

Ընկեր-ընկերաբար

Գազան-գազանաբար

Խումբ-խմբովին

Եղբայր-եղպայրաբար

Վերջ-վերջապես

Ազգ-ազգովին

Նյութ-նյութապես

Գլուխ-գլխովին

 

 

 

Առաջադրանք, բայեր

Թավ գրված բայերը փոխարինեք հոմանիշներով:

Գետը դուրս է պրծնում անդնդախոր կիրճի կապանքներից և անզուսպ ու կատաղի հոսքով (սլանում) ընդանում էր հովտով:
Կեսգիշերին հոլիկում արթնանում եմգետի հոխորտալի դղրդյունից: Լուսնկա գիշերն իր փայլփլուն աստղերով աչք է գցում հոլիկից ներս, սառը քամին ուժգին պոռթկումներով վրա է տալիս, և թվում է,  թե գետն է սպառնագին գրոհում մեր կացարանը: Թեև մենք ուղղակի գետափին չենք, սակայն գիշերը ջուրն այնքան մոտ է թվում, որ ակամա (սարսափ է պատում) սարսափեցնում է քեզ. հանկարծ տանի հոլիկը:
Գեղեցիկ է գիշերը մարգագետնում. այստեղ-այնտեղ երևում են ձիերը, որ կուշտ արածելուց հետո հանգիստ (նիրհում են) ննջում են : Իսկ կողքին, քամուց տարուբերվող եղեգները մեկ-մեկ (կռացնելով) խոնարհվելով, խուլ ձայնով քարերն է տեղից տեղ շարժում ահեղամռունչ գետը ու իր սպառնագին աղմուկն է (տարածում) սփռում չորս կողմը: Խավարի մեջ (ուրվագծվում են)նշմարվում են արծաթազօծ լեռնագագաթները:

 

Ներգործական կառուցվածքի նախադասությունները դարձնել կրավորական:

Բոլորը սիրում էին այդ խիզախ զինվորին:

Այդ խիզախ զինվորը սիրվում էր բոլորի կողմից։

Մի հուժկու ձայն հանկարծ ընդհատեց լռությունը:

Լռությունը հանկարծ ընդհատվեց մի հուժկու ձայնից։

Բացումն անընդհատ հետաձգում են:

Բացումն անըմդհատ հետաձգվում է։
Մեղմ քամին շարժում է սաղարթները:

Սաղարթնորը շարժվում են մեղմ քամուց։

Բարբարոսի թուրն ու նիզակը խոցել են հայոց ձեռագրերը:

Հայոց ձեռագրերը խոցվել են բարբարոսի թրից ու նիզակից։

Զորքերի բազմությունը ծածկեց Գեղամա ծովակի ափը:

Գեղամա ծովա ափը ծածկվեց զորքերի բազմությունը։

Կրավորական կառուցվածքի նախադասությունները դարձնել ներգործական:

Բոլորը հմայվում են նրա ազնվազարմ նայվածքից:

Նրա ազնվազարմ նայվածքը հմայում է բոլորին։

Առավոտվա ցողից նարնջագույն քարերի վրա շողշողուն կաթիլներ են շարվել:

Փայտե հեռագրասյունը թեքվել էր ձյունի ծանրությունից:

Այդ կենդանին` ուղտը, պոետների կողմից գրեթե չի գովերգվել:

Պոետները գրեթե չեն գովերգել այդ կենդանուն՝ ուղտին։

Գիշերվա անդունդը խախտվեց ինչ-որ թռչունի կռնչյունից:

Ինչ որ թրչյունի կռնչյուն խախտեց գիշերվա անդունդը։

Ծերունին վրդովվել էր հարևանի քար անտարբերությունից:

Հարևանի քար անտարբերությունը վրդովել էր ծերունուն։

Հայն ու հայկական (շրջասույթներ)

Հայ աստվածների հայր-Արամազդ
Ազքանազյան ազգ-Հայ
Ավարայրի բլբուլ-Եղիշե(պատմիչ)
Ավարայրի հերոս-Վարդան Մամիկոնյան
Ավարայրի գետ-Տղմուտ
Արդարության մունետիկ-Մխիթար Գոշ
Բիբլիական լեռ-Արարատ
Գեղարքունյաց գեղեցկուհի-Սևանա լիճ
Թափառող մայրաքաղաքների երկիր-Հայաստան
Թորգոմա ազգ-հայեր
Ծաղրածուն աշունը սրտում-Լեոնիդ Ենգիբարյան
Հայոց կարմիր հունձ-Ցեղասպանություն
Հազար ու մեկ եկեղոցիների քաղաք-Անի
Հայ երգի Մեսրոպ Մաշտոց-Կոմիտաս
Հայ օպերայի հայր-Տիգրան Չոխաջյան
Հայաստանի սոխակ-Գոհար Գասպարյան
Հայաստանի վերքի երգիչ-Խաչատուր Աբովյան
Հայկական խնձոր-Ծիրան
Հայոց արծիվ-Զորավար Անդրանիկ
Հայոց հավատքի մայրաքաղաք-Էջմիածին
Հայրենի գույների վարպետ-Մարտիրոս Սարյան
Հիվանդ հանճարեղ պատանի-Միսաք Մեծարենց
Հարդագողի ճամփորդ-Եղիշե Չարենց
Ձայների արքան-Կոմիտաս
Մաշտոցի լեզու-Հայերեն
Մեծ քանաքեռցի-Խաչատուր Աբովյան
Նայիրյան երկրի երգիչ-Վահան տերյան
Նոյի երկիր-Հայաստան
Նոյի զավակ-Հայ
Նորավեպի իշխան-Գրիգոր Զոհրապ
Սկյուտարի սոխակ-Պետրոս Դուրյան
Սև ցելերի սերմնացանը-Ակսել Բակունց
Վարդագույն քաղաք-Երևան
Վասպուրականի արծիվ-Խրիմյան Հայրիկը
Քարերի երկիր-Հայաստան։

Համանուններ

Անարգել, անարգել
Անօթի, անօթի
Անվահան, անվահան
Ավանդատուն, ավանդատուն
Բռի, բռի
Գինդ, գինդ
Դադատուն, դասատուն

Առաջադրանք

Տրված բայերում ընդգծել բայական ածանցները

Յուղոտել-ոտ

Ծերանալ-ալ

Ցատկոտել-ել

Բնակվել-վ

Ձգտել

Իջնել-ն

Մահանալ-ալ

Պատրաստվել-վ

Գեղեցկանալ-ան

Դժգոհել

Գլորվել-վ

Ցեխոտել-ոտ

Թագավորել

Փախչել-չ

Հագենալ-են

Հարցնել-ն

Պատռտել-տ

Մրոտել-ոտ

Փարթամանալ-ան

Հոգնել-ն

Գրոտել-ել

Համբուրվել-վ

Ելնել-ն

Մերձենալ-են

Կուրանալ-ան

Պարփակել

Աշխատել-ատ

Դիպչել-չ

Կտրատել

Բայական ածանցներ

Սոսկական-ան, են, ն, չ(ընթանալ, մոտենալ, ելնել, հագնել, դիպչել)

Պատճառական-Ացն, եցն,ց(առաջացնել, մոտենալ, հագցնել)

Բազմապատկական-ատ, ոտ, կոտ, տ(ցատկոտել, թռչկոտել, մոռթոտել)

Արմատի կրկնությամբ-(ծալծլել, դասել, խշխշալ, թշթշալ)

Կրավորական-վ(սիրվել, նկարվել, հագնվել)

Կազմել տրված բառերի բազմապատկական ձևերը։

Նստել-նստոտել

Ծալել-

Խշալ-խշխշալ

Պատռել-պատռտել

Չափել-չափչփել

Ծախել-

Պոկել-

Գրել-գրոտել

Ճանկռել-

Փշրել-

Դողալ-դողդողալ

Փորել-փորփրել

Կծել-

Ցատկել-ցատկոտել

Ծռել-ծռմռել

Քաշել-քաշքշել

Բառաշարքում առանձնացնել պատճառական ածանց պահանջող բայերը։

Ծերանալ, բերել, քրտնել, նկարել, վախենալ, օրհնել, սովորել, թարգմանել, փախչելկանգնել, աղալ, աշխատել, լուծել, տանել, լողանալ, խուզել, խոսել, փայլել, հեկել, փայլել, պայթել, որսալ, ամաչել

Առաջադրանք 28.03

Ես, դու, նա դերանունները գործածեք հետևյալ կապերի հետ:
ինձնից հետո, քեզ պես, քեզ հետ, քո համար, քեզնից առաջ, իմ մասին, ինձ մոտ, քեզ նման, քեզնից բացի, ինձ վրա, իմ փոխարեն, իմ մեջ:

Կազմեք բառեր ինքն, յուր և ես դերանուններով:

ինքնուրույն, ինքնություն, ինքնաթիռ, ինքնապաշտպանություն։

յուրովսան յուրահատուկ, յուրօրինակ, յուրի, յուրաքանչյուր։

Եսասիրություն, եսայան,

Ով, ինչ, որ, դերանունները նախադասությունների մեջ գործածեք մի դեպքում որպես հարցական, մյուս դեպքում` որպես հարաբերական դերանուն:

Ո՞վ է թաքնված նրա դիմակի տակ։

Ով կարող է ասել ժամը քանի՞սն է։

Ի՞նչ էր մատնանշում նրա ասածը։

Ինչ ինչ պատճառներով ես պետք է թողնեմ աշխատանքս։

Ո՞ր փողոցում է դեպքը պատահել։

Դու ասացիր, որ սրճարանում ենք հանդիպելու։

 

Առաջադրանք հայոց լեզվից

Գրել տրված բառերի հականիշների հոմանշային շարքերը:
Արատավոր- անարատ, մաքուր
Աղմկոտ-աղմկահույզ, անաղմուկ

Ամուսնանալ-պսակվել, ամուսնալուծվել
Ամուր֊ամրակուռ, թույլ

Աշխատասեր-ծույլ, գործասեր
Առաջադաս-առաջնակարգ, վերջնադաս

Գովել-վատաբանել, պարսավել
Երախտագետ-ռրախտապարտ, երախտամոռ
Հայտնվել-երևալ, անհետանալ
Երջանիկ-բախտավոր, ապերջանիկ

Ընդարձակ-փոքր, լայնարձակ

Կոշտ-փափուկ, պինդ
Տրտում-տխուր, ուրախ
Ունևոր-հարուոտ, աղքատ
Շնորհալի-անշնորհ, տաղանդավոր

Պայծառ-լուսավոր, աղոտ

Չքնաղ-գեղանի, տգեղ

Հնազանդ-ըմբոստ, խելոք

Առաջադրանք թվական անուն

Շարքում առանձնացնել թվականները:
Չորս հարյուր, քսանութ, տասանոց, տասնօրյակ, միլիարդ, եռյակ, երեք հարյուր, երեքական, քսանմեկերորդ, հինգերորդ,հնգապատիկ, հազարավոր, առաջին, վեց-վեց, հարյուրանոց, մեկ հինգերորդ, երկու միլիոն, եռօրյա, քառակողմ, երկնիստ, երեք հարյուրերորդական

Հետևյալ բառակապակցություններից կազմիր ածականներ:
Չորս սյուն ունեցող-քառասյուն

երեք օրվա-եռորյա

երեք անկյուն ունեցող-եռանկյուն

երկու դեմք ունեցող-

չորս տարվա-քառամյա

հինգ հարկ ունեցող-հինգհարկանի

ութ տարեկան-ութամյա

երկու ժամվա-երկժամյա

երկու կենսակերպ ունեցող-

մի աչք ունեցող-միաչքանի

վեց ամսվա-վեցամսյա

յոթ գլուխ ունեցող-յոթգլխանի

երկու կողմ ունեցող-երկկողմանի

հազար տարվա-հազարամյա

Հետևյալ բառակապակցություններից կազմիր գոյականներ:
Տասն օր-տասնօրյակ

հինգ տարի- հնգամյակ

մեկ ամիս-միամսյակ

ութ ոտք ունեցող-ութոտնուկ

հարյուր տարի-հարյուրամյա

ութ հոգուց բաղկացած-ութնյակ

հազար տարի-հազրամյակ

չորս հոգուց բաղկացած-քառյակ

երեք ամիս-եռամսյակ

երեք հոգուց բաղկացած-եռյակ

երեք ոտք ունեցող-եռոտանի

Առածներում լրացնել թվականները:
Ուզողի մեկ երեսն է սև, չտվողի երկու :
Յոթ չափիր, մեկը կտրիր:
Գիտունին մեկ ասա, անգետին հազար:
Մի ունեցիր տաս դահեկան, ունեցիր հարյուր բարեկամ:
Հինգ մատիցդ որ մեկը կտրես, արյուն դուրս կգա:
Մեկ խելքը լավ է, երկուսը` ավելի լավ
Հերոսը մեկ անգամ է մեռնում, վախկոտը` հազար ու մի:

Գործնական աշխատանք

Ծանր, պաղ, լավ, սև, անպտուղ, անուշ, զորավոր, շիտակ, արդար, ոսկե, լավ:

Լեզու կա անուշ է, լեզուն կա` լեղի:
Արդար յուղը ջրի տակ չի մնա:
Սպիտակ փողը սև օրվա համար է:
Խելքը ոսկե թագ է, ամեն մարդու գլխին չի լինում:Անպտուղ ծառին քար գցող չի լինի:
Հեռավոր սուրբը զորավոր կլինի:

Ծանր քարը իր տեղում կմնա:
Լավ աղջիկը յոթ տղա արժե:
Շիտակ խոսքը հանաքով կասեն:
Լավ հնձվորը դաշտում էլ կհնձի, սարում էլ։Պաղ ապուր, շան կերակուր:

Հետևյալ առածների մեջ լրացնել հականիշ ածականները:
Ջահել աչքով աղջիկ առ, ահելի աչքով`ձի:
Գիտունի հետ քար քաշի, անգետի հետ փլավ մի կեր:
Ծամը երկար, խելքը` կարճ:
Թոկի երկարն է լավ, խոսքի` կարճը :
Գիժը մի քար գցեց ծովը, հազար խելոք չկարողացան հանել:
Խոսքը մեծին, ջուրը` փոքրին:
Փորձված թանը անփորձ մածունից լավ է:
Սև սիրտ, սպիտակ ատամ:
Մինչև հաստը բարակի, բարակի հոգին դուրս կգա:
Թանկից էժանից չկա:

Տրված տեղանուններից ածանցման միջոցով կազմել ածականներ:

Սև ծով- Սևծովյան

Փոքր Ասիա-Փոքրասիական

Նոր Զելանդիա-Նորզելանդական

Միջին Ասիա-Միջինասիական

Հարավային Ամերիկա-հարավամերկյան

Արևմտյան Եվրոպա-արևմտաեվրոպական

Խաղաղ օվկիանոս-խաղաօվկյանոսյան

Հարավային Կորեա- Հարավկորեական

Կետերը փոխարինել ածականակերտ ածանցներով

Անկենդան, դժկամ, չխոսկան, տգետ, հայրական, կիսատ, փառավոր, վայրենի, աղոտ, արևելք, եռանդուն, ազդեցիկ, դողդոջուն, հնչյուն, համեղ:

Առաջադրանք

Բառաշարքում առանձնացրեք համեմատության աստիճան չունեցող որոկական ածականները առաշարքում առանձնացրեք համեմատության Հպարտ, կույր, խեղճ, գեղեցիկ, չար, նենգ, արու, բարի, վեհ, ագահ, հղի, ժլատ, վսեմ, համր, խուլ, շիտակ, լավ, արդար, ճերմակ։

Տրված բառերից ածանցների օգնությամբ կազմել ածանցավոր ածականներ։

Նուրբ-նրբիկ

Ողբալ-ողբոց

Քաղաք-քաղաքային

Կարմիր-կարմրավուն

Ուժ-ուժեղ

Թախիծ-թախծոտ

Մութ-մթին

Բարձր-բարձրիկ

Շեկ-շիկավուն

Աղետ-աղետային

Փառք-փառավոր

Պողպատ-պողխատե

Ածել-ածան

Արևմուտք-Արևմտյան

Վախ-վախկոտ

Համ-համային

Վճար-վճարովի

Պոչ-պոչատ

Լեզու-լեզվանի

Գրավել-գրավիչ

Զրնգալ-զրնգուն

Ձև-ձևավոր

Կթել-կթան

Տրված բաղադրիչներով կազմել բարդ ածականեր։

արծաթ-արծաթազարթ

ադամանդ- ադամանդակուռ

ծիծաղ-ծիծաղադե

լույս-լուսահոգի

սեր-ծնողասեր

համ-քաղցրահամ

հուր-Հրաչ

դառն-դառնահամ

գույն-գունազարդ

բախտ-բախտազուրկ

գութ-գթասիրտ

իմաստ-իմաստասե

մարմար-մարմարեկոփ